สมุดภาพ ไตรภูมิพระร่วง เล่าเรื่องทั้ง 3 อันเป็นที่ิอยู่ของสัตว์โลก (ปกแข็ง)

หนังสือ : สมุดภาพ ไตรภูมิพระร่วง เล่าเรื่องทั้ง 3 อันเป็นที่ิอยู่ของสัตว์โลก (ปกแข็ง)
พระราชนิพนธ์ของพญาลิไท...พระหมากษัตริย์ แห่งราชวงศ์สุโขทัย
ไตรภูมิพระร่วง หรือ ไตรภูมิกถา เชื่อกันว่าเป็นหนังสือที่พญาลิไท
พระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 5 แห่งราชวงศ์พระร่วง
กรุงสุโขทัย ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นเมื่อ ประมาณพุทธศักราช 1888
ความเป็นมาของวรรณคดี ไตรภูมิพระร่วงหรือไตรภูมิกถา
1. ไตรภูมิพระร่วง หรือ ไตรภูมิกถา เชื่อกันว่าเป็นหนังสือที่พญาลิไทย พระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 5 แก่งราชวงศ์พระร่วง กรุงสุโขทัย ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นเมื่อ ประมาณพุทธศักราช 1888
เรื่องไตรภูมิ สำนวนของพญาลิไทย ไม่ปรากฏว่ามีต้นฉบับเดิมครั้งกรุงสุโขทัย ต้นฉบับที่นำมาใช้พิมพ์เผยแพร่คือต้นฉบับที่พระมหาช่วย วัดปากน้ำ (วัดกลางวรวิหาร)
จังหวัดสมุทรปราการ ได้ต้นฉบับมาจากจังหวัดเพรชบุรี แล้วให้จารลงไว้ในใบลาน 30 ผูก เมื่อ พ.ศ. 2321 และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ โปรดให้นำออกตีพิมพ์เผยแพร่เป็นครั้งแรก เรียกชื่อว่า ไตรภูมิพระร่วง
ในกาลต่อมานายธนิต อยู่โพธิ์ อธิบดีกรมศิลปกรในขณะนั้น ได้แนะนำให้ นางกุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ ซึ้งเป็นผู้อำนวยการกองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ในขณะนั้น จัดหาผู้เชียวชาญตรวจสอบชำระปรับปรุงข้อความที่อาจวิปลาสคลาดเคลื่อนไป นางกุลทรัพย์ ได้มอบให้ นายพิทูร มลิวัลย์ ป.ธ. 9 ขณะนั้นดำรงตำแหน่งประจำแผนก กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ และเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านวรรณคดีพระพุทธศาสนารับหน้าที่ทำงานนี้ โดยให้รักษาของเดิมไว้ให้มากที่สุด เมื่อตรวจสอบชำระเสร็จแล้ว ต่อมาได้จัดพิมพ์เผยแพร่เมื่อ พ.ศ.2517,2525,2526 ตามลำดับ
2.ไตรภูมิโลกวินิจฉัย คือ ไตรภูมิสำนวนที่พระบาทสำเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชโปรดเกล้าฯ ให้พระราชาคณะและราชบัณฑิตช่วยกันแต่งขึ้นเมื่อปีเถาะ
จุลศักราช 1145 (พ.ศ.2326) เป็นหนังสือ 1 จบ ยังไม่สมบูรณ์ ครั้นถึง พ.ศ. 2345 โปรดให้พระยาธรรมปรีชา (แก้ว) แต่งไตรภูมิโลกวินิจฉัยให้จบความ ต่อมา กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์
กรมศิลปกร ได้มอบหมายให้นายพิทูร มลิวัลย์ แปลตรวจสอบชำระ และเรียบเรียง ไตรภูมิโลกวินิจฉัย จากต้นฉบับหนังสือใบลาน และเมื่อ พ.ศ. 2520 ได้จัดพิมพ์หนังสือออกเผยแพร่ จัดเป็นชุด ชุดหนึ่งมี 3 เล่ม
3.หนังสือภาพไตรภูมิ ถูกเก็บรักษาไว้ในหอสมุดแห่งชาติอีกหลายเล่ม ได้แก่ ไตรภูมิภาษาเขมร แผนที่ไตรภูมิโลกสัณฐานสมัยอยุธยา แผนที่ไตรภูมิสมัยรัตนโกสินทร์ สมุดภาพไตรภูมิสมัยกรุงธนบุรี แผนที่ไตรภูมิโลกวินิจฉัย และไตรภูมิโลกวินิจฉัย โดยเฉพาะสมุดภาพไตรภูมิฉบับหลวง สมัยกรุงธนบุรีนั้น กรมศิลปกร โดยหอสมุดแห่งชาติ ได้อนุญาตให้คณะกรรมการพิจารณาและจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรีจัดพิมพ์จำหน่ายเผยแพร่เป็นครั้งแรก
วรรณคดีไตรภูมิ ได้รัยการยกย่องว่าเป็นวรรณคดีที่ดีที่สุดในสมัยสุโขทัย เนื้อหาสาระคือการแสดงคำสอนในพระพุทธศาสนาที่ลึกซึ้ง แจ่มแจ้ง เพราะอ้างอิงมาจากคัมภีร์ ทางพระพุทธศาสนา ไม่ต่ำกว่า 30 คัมภีร์ กล่าวถึงศาสตร์ต่างๆ เช่น จักรวาล วิทยา ปรัชญา จริยศาสตร์ ชีววิทยา ความเชื่อต่างๆ ในพระพุทธศาสนา ทั้งนี้สรุปได้ลงได้ คือ ให้กระทำแต่ความดี เพื่อเป็นอริยทรัพย์ ไปสู่ภพหน้า ละเว้นชั่ว (ป้องกันการตกลงสู่อบาย) ทำจิตใจให้ผ่องใส (จิตใจที่ผ่องใสย่อมเป็นพื้นฐานของความเจริญก้าวหน้าในการ ปฏิบัติธรรมา อันจะนำไปสู่พระนิพพาน)
เนื่องจากเรื่อง ไตรภูมิ เป็นวรรณกรรมทางศาสนา ถือกำเนิดขึ้นมาในยุคที่พระพุทธศาสนากำลังรุ่งเรืองอยู่ในพระราชอาณาจักรไทย การที่พระร่วงเจ้าพญาลิไทย พระราชนิพนธ์วรรณคดีเรื่องไตรภูมิ นับเป็นกุศโลบายอันแยบคายและความชาญฉลาดที่ลึกซึ้งยิ่ง เพราะไตรภูมิเปรียบได้ ดังหนังสือศิลธรรม (Code of conduct)
ประจำชาติที่เตือนมิให้บุคคลหลงระเริง ปล่อยตัว ปล่อยใจไปตามกิเลส ตัณหา จนกระทั้งกระทำบาปอกุศลต่าง ๆ หากบุคคลมีความเชื่อเรื่องนรก สวรรค์ กรรมดี กรรมชั่ว
อย่างเหนียวแน่นแล้ว ไหนเลยจะกล้ากระทำความชั่ว หากบุคคลเชื่อเรื่องบุญบาป จะไม่กล้ากระทำแม้ความชั่วเล็กๆ น้อยๆ เพราะความชั่วไม่ว่าจะมากจะน้อย ย่อมพาบุคคลไหล ลงสู่ที่ต่ำ