ศาลรัฐประหาร :ตุลาการ ระบอบเผด็จการ และนิติรัฐประหาร (ปกอ่อน)

ศาลรัฐประหาร :ตุลาการ ระบอบเผด็จการ และนิติรัฐประหาร
ผู้เขียน ปิยบุตร แสงกนกกุล
คำนำสำนักพิมพ์
ศาลรัฐประหาร : ตุลาการ ระบอบเผด็จการ และนิติรัฐประหาร (2560) ของปิยบุตร แสงกนกกุล เป็นผลงานลำดับที่ต่อจาก รัฐธรรมนูญ : ประวัติศาสตร์ข้อความคิด อำนาจสถาปนา และการเปลี่ยนผ่าน (2559) เนื้อหาในหนังสือเล่มนี้ส่วนใหญ่พัฒนามาจากบทความของผู้เขียนที่เคยตีพิมพ์ในมติชนสุดสัปดาห์ระหว่างช่วงปลายปี 2558 ถึงสิ้นปี 2559 ยกเว้นบทนำซึ่งเขียนขึ้นมาใหม่สำหรับการตีพิมพ์ครั้งนี้
เช่นเดียวกับเล่ม รัฐธรรมนูญ งานที่รวมอยู่ใน ศาลรัฐประหาร เป็นความพยายามของผู้เขียนที่จะเสนอประเด็นในเชิงโครงสร้าง-อุดมการณ์ เพื่อทดลองกำหนดวาระใหม่ของฝ่ายประชาธิปไตยให้แก่สังคมไทย มากกว่าจะเป็นการอภิปรายถกเถียงในประเด็นเชิงเทคนิควิธีทางกฎหมาย
ข้อเขียนของปิยบุตร แสงกนกกุล ทั้งหมดในที่นี้มีเนื้อหาครอบคลุมตั้งแต่การสำรวจเชิงเปรียบเทียบถึงบทบาทของฝ่ายตุลาการในประเทศต่างๆ เมื่อเผชิญกับการรัฐประหารและระบอบเผด็จการ เชื่อมโยงไปถึงแนวความคิดและข้อถกเถียงเกี่ยวกับองค์กรตุลาการในระบอบการเมืองสมัยใหม่ โดยมีปรากฏการณ์ “ตุลาการภิวัตน์” กับการรัฐประหารปี 2549 และ 2557 ของประเทศไทยเป็นฉากหลังและจุดตั้งต้นในการขบคิด
กล่าวสำหรับ “ตุลาการภิวัตน์” นั้น เป็นกระแสใหญ่ในสังคมไทยหลังจากมีพระราชดำรัสของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 ต่อตุลาการศาลปกครองสูงสุดและผู้พิพากษาศาลยุติธรรมเมื่อวันที่ 25 เมษายน 2549 ซึ่งนำไปสู่ปฏิบัติการของฝ่ายตุลาการในการเพิกถอนการเลือกตั้ง 2 เมษายน 2549 และถอดถอนคณะกรรมการการเลือกตั้งในขณะนั้น ก่อนจะเกิดการรัฐประหารตามมา
กรณีดังกล่าวนับเป็นปรากฏการณ์ทางการเมืองอันสะท้อนลักษณะพิเศษยิ่งของอำนาจตุลาการในระบอบการเมืองของไทย ดังที่นายชาญชัย ลิขิตจิตถะ ประธานศาลฎีกาในขณะนั้น ทำหนังสือถึงประธานวุฒิสภาระบุว่า
ในการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุขนั้น… หากมีเหตุจำเป็นเรื่องด่วนที่จะต้องสงวนรักษาระบอบการปกครองและความสงบสุขแห่งราชอาณาจักรไว้ พระมหากษัตริย์ย่อมทรงใช้อำนาจอธิปไตยโดยผ่านทางศาลได้ ตามรัฐธรรมนูญ [พ.ศ. 2540] มาตรา 3 ดังที่ทรงมีพระราชดำรัสแก่ประธานศาลปกครองสูงสุดและประธานศาลฎีกา เมื่อวันที่ 25 เมษายน 2549 ดังนั้น การปฏิบัติภารกิจของศาลตามที่ได้รับใส่เกล้าใส่กระหม่อมมา จึงเป็นไปโดยชอบด้วยรัฐธรรมนูญ[1]
ขณะที่นายมีชัย ฤชุพันธุ์ ก็ให้สัมภาษณ์ในช่วงเวลาเดียวกันว่า
พระเจ้าอยู่หัวท่านครองราชย์มานาน พระองค์เห็นการเมืองมาโดยตลอดรัฐธรรมนูญก็หลายฉบับ และพระองค์ท่านก็เชี่ยวชาญในด้านรัฐธรรมนูญไม่น้อย ที่ท่านแก้ปัญหา [วิกฤตการเมืองปี 2549] ด้วยการให้ตุลาการเข้ามาแก้ ถือเป็นพระอัจฉริยภาพจริงๆ ที่คนธรรมดานึกไม่ออก[2]
ข้อความข้างต้นแสดงถึงลักษณะของระบอบการเมืองไทยยุคหลัง ซึ่งเกษียร เตชะพีระ เสนอว่า นักนิติศาสตร์ไทยมีบทบาทหน้าที่ในการเป็นช่างเทคนิคด้านอำนาจอธิปไตยแห่งรัฐ นำเสนอคำอธิบายที่ประสานหลักนิติธรรมให้เข้ากับพระราชอำนาจนำแห่งพระราชา และคอยเกลี่ยเชื่อมรอยต่อระหว่าง “ระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข” กับ “ระบอบอันมีพระมหากษัตริย์เป็นประมุขแต่ไม่เป็นประชาธิปไตย” โดยรักษาพระราชอำนาจและประคับประคองสถานะความมั่นคงของสถาบันกษัตริย์[3]
งานของปิยบุตร แสงกนกกุล เล่มนี้ จะยิ่งคลี่ให้เห็นแจ่มชัดขึ้นถึงแนวความคิด อุดมการณ์ และปฏิบัติการทางการเมืองในนามของ “กฎหมาย” ของนิติศาสตร์และตุลาการไทย โดยเฉพาะสิ่งที่ผู้เขียนเรียกว่า “นิติรัฐประหาร” และ “ศาลรัฐประหาร”
ในแง่หนึ่ง ศาลรัฐประหาร : ตุลาการ ระบอบเผด็จการ และนิติรัฐประหาร จึงเป็นความรู้สึกนึกคิดแห่งยุคสมัยของนักนิติศาสตร์รุ่นใหม่ที่วิพากษ์และตอบโต้ต่อ “นิติรัฐประหาร” และ “ศาลรัฐประหาร” เพื่อเปลี่ยนแปลงไปสู่นิติรัฐ-ประชาธิปไตย
ทว่าในอีกแง่หนึ่ง แม้ว่าตัวเขาเองจะเป็นนักนิติศาสตร์ แต่ปิยบุตร แสงกนกกุล กลับก้าวข้ามความเป็นนักนิติศาสตร์แบบที่เราคุ้นเคยกัน ด้วยการท้าทาย-ถอดรื้อความศักดิ์สิทธิ์ของ “กฎหมาย” ไม่ว่าจะเป็นแนวคิดทางกฎหมาย นักกฎหมาย ไปจนถึงองค์กรตุลาการ
กล่าวอีกอย่างหนึ่งได้ว่า ข้อเขียนในศาลรัฐประหาร เล่มนี้ได้คืน “ความเป็นการเมือง” ให้แก่ “กฎหมาย” เปลี่ยนสนามของกฎหมายที่เคยถูกทำให้เชื่อว่ามีความเป็นกลาง เป็นอิสระ มีความสมเหตุสมผล เป็นเรื่องของกฎเกณฑ์แบบภาววิสัยให้กลายเป็นสนามการต่อสู้ทางการเมืองที่ไม่อนุญาตให้ผูกขาดอยู่แต่ในมือของนักกฎหมายและ “คนใส่ชุดครุยบนบัลลังก์” อีกต่อไป
[1]หนังสือของนายชาญชัย ลิขิตจิตถะ ประธานศาลฎีกา ถึงประธานวุฒิสภา ลงวันที่ 1 มิถุนายน 2549, ใน “เปิดบันทึก ปธ.ศาลฎีกา เหตุคว่ำบาตร 3 กกต.” มติชนรายวัน, 2 มิถุนายน 2549, 2.
[2]มีชัย ฤชุพันธ์, สัมภาษณ์โดยหทัยกาณจน์ ตรีสุวรรณ, ใน “6 ทศวรรษ… อัจฉริยภาพทางรัฐธรรมนูญ,” มติชนรายวัน, 12 มิถุนายน 2549, 11.
[3]ดู เกษียร เตชะพีระ, “ระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข : ที่มาและที่ไป” ฟ้าเดียวกัน9, 1 (มกราคม-มีนาคม 2254) : 107-10.